فيروزه چيست؟

فيروزه (Turquoise) يک آلومينو فسفات آبدار مس با فرمول CuAl6(PO4)4(OH)8.5H2O است. نام تورکويز (Turquoise) که به معناى سنگ ترکى است، از اين جهت بر روى اين کانى ارزشمند ايرانى نهاده شد که در زمان‌هاى باستان به‌منظور صادرات فيروزه به ساير کشورهاى دور و نزديک، پس از استخراج رگه‌هاى اين سنگ از معادن براى تراش آن را ابتدا به کشور عثمانى (ترکيه حاضر) فرستاده و سپس قسمت عمده آن از طريق جاده ابريشم به کشورهاى مختلف صادر مى‌شد. از اين رو اروپاييان که براى نخستين بار اين سنگ را در عثمانى مشاهده کردند، نام آن را سنگ ترکى نهادند. با توجه به شرايط بسيار سخت تشکيل فيروزه، تنها منبع شناخته شده اين سنگ گرانبها تا زمان‌هاى طولانى معادن فيروزه نيشابور بود که برخى از انواع آن از کيفيتى استثنايى برخوردار بودند. جهت درک اهميت جواهرات خصوصا فيروزه در روزگار گذشته تنها اشاره به اين نکته که بخش قابل‌توجهى از فيروزه‌ها و لاجوردهايى که به‌طور گسترده در مقبره‌ها و تابوت فراعنه مصر به‌کار رفته از ايران در آن زمان صادر شده است، کافى به نظر مى‌رسد. اين کانى که روزگارى نمادى از ايران به‌شمار مى‌رفت بر اساس نوع، درصد ترکيبات و محل تشکيل رنگ‌هايى دارد که در طيف وسيعى از آبى کم رنگ تا آبى پر رنگ و سبز روشن و در مواردى سبز تيره نمودار مى‌شود. جلاى آن واکسى يا چينى و سختى آن 5 الى 6 است که هر چه ميزان آب در ساختمان آن افزايش يابد از سختى آن کاسته مى‌شود. به‌طور کلى امروزه سنگ فيروزه با رنگ آبى آسمانى، جلاى چينى و سختى بالا جذاب‌تر و مرغوب‌تر به‌شمار مى‌رود. با اين وجود مى‌توان گفت که در کشورهاى اروپايى رنگ سبز فيروزه و در ايران، آمريکا و اکثر کشورهاى آسيايى رنگ آبى آسمانى آن داراى محبوبيت بيشترى است. با توجه به اينکه در ساختمان فيروزه مقاديرى آب وجود دارد، در صورتى که فيروزه در جاى گرم و خشک نگهدارى شود به‌تدريج آب خود را از دست داده و رنگ آن کمرنگ خواهد شد. از اين رو سنگ‌هاى فيروزه نيشابور به سبب داشتن رنگ عالى، سختى بالا و وجود مقادير کم آب در ساختمان فيروزه، از کيفيتى خاص برخوردارند.از ديگر کشورهاى صادرکننده فيروزه به جز ايران مى‌توان به کشورهاى آمريکا، مصر و ترکستان اشاره کرد. فيروزه‌هاى آمريکايى که امروزه قسمت اعظم بازار فيروزه دنيا حتى ايران را در دست گرفته است، در مقايسه با انواع ايرانى فيروزه به لحاظ رنگ، جلا و سختى از کيفيت پايين‌ترى برخوردارند و نوع با کيفيت فيروزه نيشابور همچنان صدر نشين بازار فيروزه دنيا محسوب مى‌شود، هرچند که به سختى مى‌توان قطعه‌اى از آن را حتى به بهاى پرداخت مبالغ هنگفت به‌دست آورد.

استخراج معدن

محمد کاظميان‌فر کارشناس استخراج معدن مى‌گويد: استخراج معدن فيروزه نيشابور به‌صورت زيرزمينى با حفر تونل‌هاى دنباله‌رو لايه و کاملا سنتى انجام شده و با توجه به اينکه سنگ‌هاى دربر گيرنده از استحکام بالايى برخوردارند نگهدارى معدن به‌صورت کاملا طبيعى است. وى مى‌افزايد: مالکيت معدن در اختيار دولت بوده اما امتياز بهره‌بردارى آن به‌صورت اجاره‌اى در اختيار بخش خصوصى قرار گرفته است. وى تصريح مى‌کند: 90 درصد از ساکنان روستاى «معدن» به‌گونه‌هاى مختلف در استخراج و فرآورى فيروزه مشغول به‌کارند و چراغ اين معدن را روشن نگهداشته‌اند.

بازار مشهد

نظافتى کارشناس بازار فيروزه مى‌گويد: بازار مشهد قطب اصلى عرضه انواع فيروزه در کشور بوده و شايد تنها مکانى است که بتوان فيروزه‌هاى مرغوب نيشابور را در آنجا يافت. وى مى‌گويد: در اين مکان فيروزه از هر گرم 200 تا 10 هزار تومان (بسته به کيفيت و خلوص آن) به فروش مى‌رسد. نظافتى تصريح مى‌کند: تراش فيروزه در مشهد کاملا سنتى بوده اما اخيرا بخش خصوصى اقدام به وارد کردن دستگاه‌هاى مدرن تراش فيروزه به ايران کرده است. وى مى‌افزايد: ترکيه، ايتاليا و سوئد عمده کشورهاى خريدار فيروزه ايران هستند.

چگونگى تشکيل فيروزه

مانى پيروزبخت کارشناس ارشد اکتشاف معدن در رابطه با تشکيل فيروزه نيشابور به معدن و توسعه مى‌گويد: تشکيل فيروزه به لحاظ فرآيندهاى زمين‌شناسى بسيار پيچيده بوده و نيازمند شرايط بسيار خاص زمين‌شناسى است. سن احتمالى نهشت و تشکيل ذخاير فيروزه ايران را ائوسن بالايى تا اليگوسن پايينى تخمين مى‌زنند. به‌طور کلى جهت تشکيل فيروزه چندين مرحله آلتراسيون بايد انجام شود و به لحاظ کانى‌زايى، ارتباط مشخصى بين عمل دگرسانى کائولينيتيزاسيون و تشکيل فيروزه وجود دارد. بدين شکل که اسيد سولفوريک حاصل از تجزيه پيريت و کالکوپيريت که حاوى مقدارى مس است، در اثر برخورد با آپاتيت‌هاى موجود در سنگ، توليد اسيد فسفريک و اسيد فلوئوريدريک کرده، اسيد فلوئوريدريک حاصله باعث از هم پاشيدگى فلدسپات‌هاى موجود شده و توليد Al2O3 مى‌‌کنند. در اثر انحلال Al2O3 در اسيد سولفوريک که حاوى مقدارى سولفات مس و اسيد فسفريک است، محلول‌هاى حاوى فيروزه به‌دست مى‌آيد که اين محلول در داخل حفره‌ها و شکاف‌هاى سطح مشترک بين طبقات رسوب کرده و يا جانشين فلدسپات‌ها مى‌شود. از اين رو در تمامى موارد عامل اصلى کنترل‌کننده فاز کانى‌سازى فيروزه تکتونيک است. رنگ سبز فيروزه نيز در نتيجه جانشينى بخشى از Al+3 کانى فيروزه توسط Fe+3 پديد مى‌آيد و هر چه ميزان آهن در ساختمان فيروزه افزايش يابد، رنگ آن سبزتر خواهد شد. از سوى ديگر در بازار بلورهاى کريزوکولا، در اصطلاح نگين‌تراشان به فيروزه سبز قوچانى معروف است. کانى کريزوکولا يکى ديگر از کانى‌هاى مس بوده که در برخى موارد همراه با فيروزه يافت شده و از لحاظ خصوصيات ظاهرى تا حدودى مشابه آن است. اين کانى که داراى ترکيب شيميايى متفاوتى با فيروزه و نوعى سيليکات مس آبدار است، از کيفيت پايين‌ترى نسبت به فيروزه برخوردار بوده و قابل مقايسه با فيروزه‌هاى سبز رنگ که در کشورهاى اروپايى از محبوبيت ويژه‌اى برخوردارند، نيست. اين کانى به‌طور گسترده در نزديکى اغلب معادن مس يافت مى‌شود و شرايط تشکيل آن به مراتب ساده‌تر از فيروزه است.به‌طور کلى معادن و کانسارهاى عمده فيروزه ايران در مناطق نيشابور و دامغان قرار دارند که در زير به برخى از آنها اشاره مى‌شود:

معدن فيروزه نيشابور


معدن فيروزه نيشابور در مقطع لاوهاى ناحيه جنوب فار آبدارکوه رئيس از جنوب به شمال، در واحد فوقانى از تراکيت‌هاى شديدا برشيه و سيليسى و کائولينيزه شده ترکيب يافته و شکاف‌هاى اين سنگ از سيليس‌هاى ثانويه و هماتيت پر شده و حاوى پيريت‌هاى ثانويه فراوان به‌صورت دانه و رگچه و رگه با مقدار کمى کالکوپيريت است.قسمت اعظم فيروزه که تاکنون استخراج شده از اين واحد است و به‌علاوه اين واحد شديدا تحت تاثير فرسايش سطحى سوپرژن قرار گرفته است و مقدار P2O5 آن يک تا 3 درصد است. در بعضى مناطق فيروزه جانشين آپاتيت شده و همچنين در داخل فيروزه رگچه‌ها و دانه‌هاى پيريت و آلونيت ديده مى‌شوند.يکى از عوامل کنترل‌کننده فرسايش و کانى‌سازى تکتونيک ناحيه است.فاز تکتونيکى با سن احتمالى اوليگوسن تا ميوسن که ايجاد گسل‌هاى اصلى با جهت شمال‌شرقى جنوب‌غربى را کرده که احتمالا همراه با فعاليت‌هاى هيدروترمال و کانى‌سازى بوده است.کانى فيروزه در سنگ‌هاى آذرين خروجى و آذر آوارى اوائل دوران سوم زمين‌شناسى تشکيل شده است.در ناحيه معدن دو نوع فرسايش هيپوژن و سوپرژن ديده مى‌شود که مشابه فرسايش نواحى مس پورفيرى‌دار مانند ناحيه سرچشمه است.فرسايش سوپرژن موجب گوسانيزاسيون، ليچينگ، کربناتيزاسيون، سيليسيفيکيشن، آلونيتيزاسيون، کائولينيتيزاسيون و تشکيل کانى‌هاى ثانويه مس، اورانيوم، فيروزه و پيريت شده است.تجمع مينراليزاسيون فيروزه معمولا در سنگ‌هاى سياه درون‌گير و در مجاورت زون‌هاى دگرسانى صورت مى‌گيرد.
{mospagebreak}
معدن فيروزه باغو

اين معدن در فاصله 130 کيلومترى دامغان قرار گرفته است. در اين معدن فيروزه بيشتر در مجاورت گرانوديوريت ايجاد شده که سنگ مزبور را مى‌توان يک سنگ منبع کانى‌سازى فيروزه شناخت. همچنين Aplitهاى مربوط به گرانوديوريت از نوع گرايزن محتوى دانه‌هاى پراکنده فيروزه بوده و به‌علاوه توف‌هاى مجاور اين Aplitها داراى فيروزه هستند. مطابق نقشه‌هاى زمين‌شناسى معدن باغو شماره 1 و 2، دانه‌ها و رگچه‌هاى فيروزه در ناحيه‌اى از توده آذرين درونى که به‌شدت آلتره و شسته شده و عمل کائولينيتيزاسيون در آن انجام گرفته به‌وجود آمده است. از نظر سنى مى‌توان توف‌هاى آندزيتى اين ناحيه را احتمالا متعلق به ائوسن بالا و يا اليگوسن پايين تصور کرد. در اين معدن به‌طور مشخص ارتباط کاملى مابين عمل کائولينيتزاسيون و تشکيل فيروزه وجود دارد. در اين معدن جهت مطالعه اقتصادى فيروزه بايد نواحى را که عمل دگرسانى کائولينيتيزاسيون در آن انجام گرفته باشد مورد مطالعه قرار داد و عمق ناحيه فيروزه دار به نظر مى‌رسد تا سطح آب زير زمينى با در نظر گرفتن تغييرات آن ادامه داشته باشد.

فيروزه عبدالله گيو

سنگ ميزبان فيروزه عبدالله گيو همانند فيروزه نيشابور شامل مجموعه‌اى از سنگ‌هاى ولکانيکى و آذر آوارى نظير تراکيت، تراکى آندزيت، توف و ايگنمبريت است.مجموعه سنگ‌هاى مذکور تحت تاثير فازهاى تکتونيکى مختلف قرار گرفته و به‌شدت تکتونيزه شده‌اند و معمولا چنين نواحى با شدت خردشدگى بالا، بيشترين تمرکز کانى‌سازى را در خود جاى مى‌دهند. بر اين اساس اين ساختارهاى تکتونيکى به‌عنوان يکى از عوامل کنترل‌کننده کانى‌سازى فيروزه مطرح هستند.نفوذ محلول‌هاى گرمابى در سنگ‌هاى منطقه علاوه بر دگرسانى گرمابى باعث تشکيل سولفيد‌هاى آهن و مس شده است. بدين ترتيب نفوذ آب‌هاى جوى با pH اسيدى موجب تخريب ساختمان‌هاى کانى‌هاى کالکوپيريت، پيريت، فلدسپات‌ها، آپاتيت و کانى آهن و منيزيم‌دار مى‌شود. با گذشت زمين محتواى آلومينيوم، فسفر، آهن و مس اين محلول‌ها افزايش مى‌يابد و نهايتا در شکستگى‌ها و شکاف‌ها، حفره‌هاى گدازه و فضاهاى مناسبى که به‌دليل وجود کانى‌هاى رسى حاصل از دگرسانى گرمابى سنگ، نفوذ‌پذير شده‌اند، تجمع مى‌يابد.

انديس فيروزه آقايه

سنگ ميزبان در اين محدوده شامل گدازه‌هاى آندزيتى قهوه‌اى روشن تا خاکسترى با حفرات پر شده توسط کلسيت ثانويه و توف خاکسترى است. گسلى با امتداد N80W از محل فيروزه آقايه و به طرف جنوب خاور از محدوده فيروزه سل عباس عبور مى‌کند و يک زون برشى در واحد‌هاى ولکانيکى ايجاد مى‌‌کند. اين زون برشى و خرد شده محيط مناسبى براى تشکيل کانى‌سازى ثانويه فيروزه فراهم کرده و به‌عنوان کنترل‌کننده ساختارى کانى‌سازى در اين دو محدوده عمل کرده است. کانى‌سازى فيروزه به‌همراه کلسيت ثانويه در حفرات و فضاى خالى گدازه آندزيتى قهوه‌اى تا خاکسترى تشکيل شده است، در بخش شمالى، کانى‌سازى فيروزه به‌صورت پراکنده در داخل زون برشى و سيليسى شده واحد توف خاکسترى مشاهده مى‌‌شود. سنگ فيروزه در اين محدوده به رنگ آبى آسمانى تا گاها آبى سير و آبى متمايل به سبز مشاهده مى‌‌شود. در اينجا نوع کانى با توجه به رنگ و سطح شکست به نظر غالبا کريزوکولا است.همچنين برخى از معادن مهم فيروزه آمريکا که در حال حاضر از آنها بهره‌بردارى مى‌شود عبارتند از:

معدن جواهر آبى

معدن جواهر آبى در نزديکى کوهستان باتل، نوادا، گونه مهمى از فيروزه را توليد مى‌کند که از آبى تند تا سبز تيره که با يک شدت با هم ترکيب شده‌اند و به‌طور نامنظم در ماتريکسى پراکنده‌اند. تا هنگامى‌که ديگر معادن موجود در نوادا، که داراى همان نام معدن جواهر آبى کوهستان باتل بوده و حدودا در سال 1934 توليد خود را آغاز کردند، امروزه بسته هستند، محصول فيروزه معدن جواهر آبى بسيار ارزشمند است. زيرا بسيار خوشرنگ و سخت بوده و همچنين براى کلکسيونرها نيز بسيار مطلوب است.

معدن کاندلاريا

معدن کاندلاريا يک معدن کوچک در ايالت نوادا است. اين معدن سنگ‌هايى در ابعاد بسيار کوچک توليد مى‌کند و تنها در بعضى مواقع از سال فعال است. در اين معدن يک سنگ با کيفيت فيروزه به رنگ آبى تيره با تناوبى از سياه و قهوه‌اى، همراه با ماتريکسى غيررگه‌اى است. فيروزه‌هاى استحصال شده از اين معدن جذاب بوده ولى به‌دست آوردن آن تا حدودى مشکل است. زيرا در بسيارى اوقات، مقدار در دسترس اين فيروزه اندک بوده و از اين رو يکى از سنگ‌هاى بسيار مطرح براى کلکسيونى شدن است.

بسته‌بندى فيروزه با گونى؟استخراج و فروش سنگ معدن فيروزه در ايران به صورت بسيار سنتى انجام مى‌گيرد و فروش آن معمولا در سر معدن و به‌صورت گونى‌هاى در بسته انجام مى‌شود. از اين رو به‌طور کلى در اين معادن مطالعات چندانى جهت اکتشاف ذخاير جديد انجام نمى‌شود و تنها به استخراج افق‌هاى معدنى در دسترس قناعت مى‌کنند.براساس اين گزارش، وجود چنين امرى يکى از دلايلى است که سبب شده ذخاير فيروزه ايران مخصوصا فيروزه مرغوب نيشابور به علت استخراج در طول ساليان متمادى بسيار کاهش يافته و به‌تدريج از بازار جهانى جواهرات و سنگ‌هاى قيمتى و نيمه قيمتى حذف شود. خصوصا اينکه با ورود گسترده فيروزه‌هاى آمريکايى، که در اکثر موارد با انجام عمليات بهسازى بر روى آنها کيفيت رنگ و جلاى آنها بالاتر رفته است، فرصت چندانى جهت عرضه مقدار اندک فيروزه استخراجى ساليانه از معادن فيروزه ايران باقى نمى‌ماند. همچنين عدم حمايت دولت از انجام طرح‌هاى اکتشافى و تحقيقاتى بر روى اين سنگ گرانبها نيز باعث تشديد موارد فوق مى‌شود. در اين رابطه به‌عنوان مثال مى‌توان از عدم حمايت مالى طرح تحقيقاتى مطالعه و بررسى الگويى مناسب جهت اکتشاف فيروزه که با هدف تعيين و ارائه روش‌هاى نوين علمى جهت اکتشاف سيستماتيک فيروزه در ايران به سازمان توسعه و نوسازى معادن ايران و وزارت صنايع و معادن در سال 85 ارائه شده بود، نام برد. با توجه به اينکه پيجويى و اکتشاف سنگ‌هاى قيمتى و نيمه قيمتى از جمله فيروزه در ايران تنها بر اساس روش‌هاى اکتشاف چکشى و يا به‌صورت چوپانى انجام مى‌شود، انجام چنين طرح‌هايى جهت اکتشاف سيستماتيک و مطابق با دانش روز دنيا ضرورى به نظر مى‌رسد.اين گزارش مى‌افزايد: پس از استخراج سنگ معدن فيروزه و فروش آن به خريداران خاص که در سر معدن انجام مى‌شود، سنگ‌هاى خريدارى شده بايد ابتدا بر اساس رنگ، جلا، ضخامت، اندازه و ساير پارامترهاى کيفى طبقه‌بندى شده و سپس جهت استفاده به‌عنوان جواهر تراش داده شوند. به‌طور کلى چون در ايران مراکز تراش و برش جواهرات به‌صورت حرفه‌اى و در ابعاد بالا موجود نيست، تراش سنگ‌هاى معدن فيروزه با کيفيت متوسط تا پايين معمولا در مشهد و توسط تراشکاران سنتى انجام مى‌شود. سنگ‌هاى فيروزه با کيفيت بالا و يا اندازه‌هاى بزرگ نيز در اغلب موارد براى تراش استاندارد، که باعث بالا رفتن قيمت و کيفيت گوهر به‌دست آمده مى‌شود، به کشورهايى نظير مالزى و تايلند که داراى مراکز تراش و برش حرفه‌اى هستند، فرستاده شده و سپس به‌عنوان جواهر و نگين مورد استفاده قرار مى‌گيرند.

نگهدارى فيروزه

پيروزبخت مى‌گويد: در نگهدارى فيروزه بايد دقت کرد که از آنجايى که فيروزه در ساختمان داخلى خود داراى مقاديرى آب است، در صورتى که در جاى گرم و خشک نگهدارى شود آب خود را از دست داده و به‌تدريج کمرنگ خواهد شد. از اين رو همواره فضايى که فيروزه در آن نگهدارى مى‌شود بايد داراى کمى رطوبت بوده و اگر داراى هوايى گرم و خشک است با قرار دادن مقدارى آب در محل مذکور، فضايى مناسب را جهت نگهدارى فيروزه فراهم ساخت.وى مى‌افزايد: در اين حالت آب به‌تدريج و در طول زمان تبخير شده و رطوبت مورد نياز را تامين خواهد کرد. همچنين از چرب کردن و يا شستشوى فيروزه با شوينده‌هايى نظير صابون، شامپو و يا الکل بايد جدا خوددارى کرد. افرادى که به‌طور طبيعى داراى پوستى چرب هستند نيز بايد دقت کنند که فيروزه به‌طور مستقيم و براى مدت طولانى با پوست آنها در ارتباط نباشد. به‌طور کلى چربى باعث مى‌شود تا آلومينيوم موجود در فيروزه جانشين شده و رنگ فيروزه از آبى به سبز تغيير کند. در اين‌گونه موارد معمولا در صورت امکان جهت جلوگيرى از ادامه روند جانشينى، سطح فيروزه را تا جايى که جانشينى انجام نشده است تراشيده و مجددا صيقل مى‌دهند.

TrackBack URI for this entry

تعداد نظر: (1)

Subscribe to this comment's feed

سوال؟
توسط سعید269, سپتامبر 08, 2010

با سلام و تشکر از مطلالب خوبتون
ببخشید چگونه میشود فیروزه سبز را به رنگ اصلی آن تبدیل کرد؟
فرایندی که در بازار انجام میشود چی هست؟
با سپاس
آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسكریپت دارید

• 
• +0
• 
• 

ایمیل

وب سایت

عنوان

نظر

کوچکتر | بزرگتر

با خبر شدن از نظرات سایر اعضا درباره ی این مطلب از طریق ایمیل (مخصوص اعضا)

موافقت با ضوابط استفاده

حروف نشان داده شده در کادر بالا را وارد نمایید

افزودن نظر پیش نمایش